تفاهم‌نامه مشارکت‌های علمی توسعه پایدار

توسعه پایدار زمانی اتفاق می‌افتد که دانش بتواند مسئله‌ای واقعی را حل کند، راه‌حل در میدان آزموده شود، مردم در فرایند توسعه مشارکت داشته باشند و نتیجه بتواند به تغییری پایدار در اقتصاد، جامعه و محیط‌زیست منجر شود. بر همین مبنا، تفاهم‌نامه مشارکت‌های علمی توسعه پایدار دهکده مهر به‌عنوان چارچوبی برای اتصال دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، مراکز علمی و فناوری، شرکت‌های دانش‌بنیان، پژوهشگران و متخصصان به مسائل واقعی توسعه طراحی شده است. هدف این تفاهم‌نامه افزایش تعداد همکاری‌های تشریفاتی نیست؛ هدف شکل‌گیری یک شبکه علمی ـ اجرایی برای تولید راه‌حل، سنجش اثر و خلق ارزش پایدار است.

فاصله میان دانش و میدان

یکی از چالش‌های مهم نظام پژوهش، فاصله میان تولید دانش و محیط واقعی اجرای آن است. پژوهش‌های بسیاری می‌توانند از نظر علمی ارزشمند باشند، اما همیشه فرصت تبدیل شدن به راه‌حل، پروژه، فناوری، سیاست یا کسب‌وکار را پیدا نمی‌کنند. در سوی دیگر، روستاها، مقاصد گردشگری، کسب‌وکارها و مناطق مختلف با مسائل واقعی روبه‌رو هستند که برای حل آنها به دانش تخصصی نیاز دارند. تفاهم‌نامه مشارکت‌های علمی دهکده مهر برای نزدیک کردن این دو جهان طراحی شده است: مسائل واقعی از میدان به شبکه علمی منتقل می‌شوند و دانش و راه‌حل‌های حاصل از پژوهش دوباره به میدان بازمی‌گردند.

میدان واقعی توسعه، بخشی از زیرساخت پژوهش

در این مدل، روستا، مقصد گردشگری، کسب‌وکار محلی، پروژه سرمایه‌گذاری، مزرعه، اقامتگاه، مسیر گردشگری، زنجیره ارزش یا یک مسئله محیط‌زیستی می‌تواند به محیطی واقعی برای مشاهده، پژوهش، طراحی، آزمایش و ارزیابی تبدیل شود. پژوهشگر تنها درباره یک مسئله مطالعه نمی‌کند؛ می‌تواند آن را در محیط واقعی مشاهده کند، داده جمع‌آوری کند، با ذی‌نفعان تعامل داشته باشد، راه‌حل طراحی کند و اثر مداخله را بسنجد. این همان نقطه‌ای است که پژوهش از Research به Experimentation و سپس به Implementation & Scaling حرکت می‌کند.

آزمایشگاه زنده توسعه پایدار

یکی از زیرساخت‌های محوری این همکاری، توسعه Living Laboratory for Sustainable Development – آزمایشگاه زنده توسعه پایدار است. در آزمایشگاه زنده، مسائل واقعی با مشارکت پژوهشگران، مردم، کسب‌وکارها، متخصصان، سرمایه‌گذاران و نهادهای مسئول بررسی می‌شوند و راه‌حل‌ها در همان محیطی که قرار است مورد استفاده قرار گیرند، مورد آزمون قرار می‌گیرند. این ساختار می‌تواند بستری برای پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها، مطالعات دانشگاهی، تحقیقات کاربردی، پروژه‌های تحقیق و توسعه، طراحی و آزمون فناوری، مطالعات طولی، ارزیابی سیاست‌ها، توسعه مدل‌های کسب‌وکار و اجرای نمونه‌های اولیه باشد. در اینجا میدان صرفاً محل جمع‌آوری داده نیست؛ بخشی از فرایند تولید دانش است.

مدیریت مقصد؛ نگاه سیستمی به توسعه

یکی از مبانی این همکاری، استفاده از دانش مدیریت مقصد (Destination Management) برای شناخت و راهبری روابط میان اجزای مختلف یک منطقه است. یک روستا یا مقصد، مجموعه‌ای از پروژه‌های منفرد نیست؛ مردم، منابع طبیعی، فرهنگ، اقتصاد، معماری، زیرساخت، گردشگری، کسب‌وکارها، سرمایه‌گذاران و نهادهای عمومی اجزای یک سیستم به‌هم‌پیوسته‌اند. بنابراین یک مداخله توسعه‌ای باید اثر خود بر سایر اجزای این سیستم را نیز در نظر بگیرد. این نگرش، زمینه شکل‌گیری پژوهش‌های میان‌رشته‌ای و طراحی راه‌حل‌های سیستمی را فراهم می‌کند.

سبد مسائل پژوهشی؛ پژوهش از مسئله آغاز می‌شود

در مدل پیشنهادی، همکاری علمی الزاماً با ارائه یک موضوع پژوهشی از سوی دانشگاه آغاز نمی‌شود. پژوهشکده دهکده مهر می‌تواند مسائل واقعی مناطق و پروژه‌ها را شناسایی، طبقه‌بندی و به یک Research Portfolio – سبد مسائل پژوهشی تبدیل کند. گردشگری پایدار، توسعه روستایی و منطقه‌ای، اقتصاد محلی، معماری پایدار، کشاورزی، آب، انرژی، پسماند، تنوع زیستی، صنایع خلاق، فناوری، سرمایه‌گذاری سبز، کارآفرینی، توسعه سرمایه انسانی، مسئولیت اجتماعی و مدل‌های تأمین مالی می‌توانند بخشی از این سبد باشند. به این ترتیب، پژوهش از یک سؤال واقعی آغاز می‌شود و برای ایجاد یک تغییر مشخص طراحی می‌گردد.

مردم؛ شریک تولید دانش

جامعه محلی در این مدل صرفاً موضوع مطالعه یا منبع داده نیست. کشاورز، هنرمند، صاحب کسب‌وکار، جوان، سالمند، مدیر محلی و خانواده‌های ساکن یک منطقه هرکدام بخشی از دانش آن سرزمین را در اختیار دارند. به همین دلیل، Co-Creation یا هم‌آفرینی یکی از اصول اصلی این چارچوب است. دانش علمی در کنار دانش بومی، فناوری و تجربه اجرایی قرار می‌گیرد. راه‌حل برای مردم طراحی نمی‌شود؛ تا حد امکان با مردم طراحی و آزموده می‌شود. این مشارکت علاوه بر افزایش کیفیت راه‌حل‌ها، احتمال پذیرش و استمرار آنها پس از پایان پروژه را نیز افزایش می‌دهد.

مسیر استاندارد؛ از مسئله تا مقیاس

پروژه‌های مشترک می‌توانند بر اساس یک چرخه مشخص توسعه پیدا کنند:

شناسایی مسئله ← مطالعات پایه ← جمع‌آوری داده ← طراحی راه‌حل ← نمونه اولیه ← اجرای پایلوت ← سنجش اثر ← اصلاح ← سرمایه‌گذاری و اجرا ← ورود به بازار ← مقیاس‌پذیری ← مستندسازی دانش

این چرخه یک تفاوت بنیادین ایجاد می‌کند: پایان پژوهش الزاماً پایان پروژه نیست. اگر یک راه‌حل از نظر علمی، اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی موفق باشد، مرحله بعدی می‌تواند برای توسعه آن طراحی شود.

از پژوهش تا محصول، کسب‌وکار و سرمایه‌گذاری

یکی از اهداف راهبردی این همکاری، ایجاد مسیر برای تجاری‌سازی و بهره‌برداری از دستاوردهای پژوهشی است. یک پژوهش می‌تواند به فناوری جدید، محصول، خدمت، استاندارد، مدل کسب‌وکار، روش مدیریتی یا پروژه سرمایه‌گذاری منجر شود. در چنین شرایطی، می‌توان با رعایت حقوق مالکیت فکری و منافع طرف‌های مشارکت‌کننده، مسیر توسعه نمونه اولیه، پایلوت، تأمین مالی، سرمایه‌گذاری و ورود به بازار را طراحی کرد. این نقطه برای دهکده مهر اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا توسعه پایدار بدون یک مدل اقتصادی پایدار در بسیاری از موارد پس از پایان حمایت‌ها متوقف می‌شود. بنابراین بازار و تولید ثروت، در کنار دانش، مردم و محیط‌زیست، بخشی از معماری توسعه هستند.

توسعه باید قابل اندازه‌گیری باشد

موفقیت یک پروژه توسعه‌ای با تعداد جلسات، گزارش‌ها یا فعالیت‌های انجام‌شده سنجیده نمی‌شود؛ آنچه اهمیت دارد اثر ایجادشده است. افزایش درآمد و اشتغال، میزان سرمایه جذب‌شده، توسعه کسب‌وکارهای محلی، افزایش مهارت، مشارکت جامعه، بهره‌وری آب و انرژی، کاهش پسماند، حفاظت از منابع طبیعی، حفظ هویت فرهنگی، رضایت جامعه میزبان و ارتقای کیفیت زندگی می‌توانند بخشی از شاخص‌های سنجش باشند. به همین دلیل، Impact Measurement – سنجش اثر باید از ابتدا بخشی از طراحی پروژه باشد، نه گزارشی که پس از پایان آن تهیه شود.

هر پروژه باید یک دارایی دانشی ایجاد کند

ارزش یک پروژه نباید با پایان اجرای آن از بین برود. داده‌های میدانی، مطالعات موردی، مدل‌های اقتصادی، روش‌های اجرایی، استانداردها، شاخص‌ها، نقشه‌های راه، مدل‌های مشارکت، تجربه‌های موفق و حتی شکست‌ها باید مستند شوند. مجموعه این خروجی‌ها می‌تواند به تدریج بانک دانش توسعه پایدار دهکده مهر را شکل دهد. در این صورت، تجربه یک روستا یا پروژه می‌تواند هزینه آزمون و خطا را برای پروژه‌های بعدی کاهش دهد و پس از بومی‌سازی در مناطق دیگر مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین یکی از مهم‌ترین محصولات این همکاری، دانش توسعه‌ای قابل تکثیر خواهد بود.

دهکده مهر؛ راهبر اکوسیستم توسعه

در این ساختار، دهکده مهر قرار نیست جای دانشگاه، دولت، جامعه محلی، متخصص یا سرمایه‌گذار را بگیرد. نقش آن را می‌توان Development Ecosystem Orchestrator – راهبر و هماهنگ‌کننده اکوسیستم توسعه تعریف کرد. دهکده مهر مسائل را از میدان شناسایی می‌کند، ظرفیت علمی مناسب را به مسئله متصل می‌سازد، ذی‌نفعان را گرد هم می‌آورد، بستر آزمایش راه‌حل را فراهم می‌کند، مسیر سرمایه‌گذاری و بازار را تسهیل می‌کند و دانش حاصل را برای استفاده در پروژه‌های آینده مستند می‌سازد. بنابراین معماری همکاری بر پنج رکن استوار می‌شود: دانش + میدان + مردم + سرمایه + بازار.

از تفاهم‌نامه‌های دوجانبه تا شبکه علمی توسعه پایدار

چشم‌انداز نهایی، ایجاد مجموعه‌ای از تفاهم‌نامه‌های پراکنده نیست. هدف، شکل‌گیری یک شبکه ملی و بین‌المللی مشارکت‌های علمی توسعه پایدار است که در آن هر دانشگاه، پژوهشگاه یا مرکز تخصصی متناسب با توانمندی خود بخشی از مسائل را پوشش دهد. یک دانشگاه می‌تواند در معماری پایدار مشارکت کند، دیگری در اقتصاد و سرمایه‌گذاری، گروهی در کشاورزی و محیط‌زیست، مجموعه‌ای در فناوری و گروه دیگری در علوم اجتماعی و توسعه جامعه. در مقابل، یک مسئله پیچیده نیز می‌تواند هم‌زمان به چند گروه تخصصی متصل شود. این ساختار به تدریج ظرفیت حل مسائل میان‌رشته‌ای و اجرای پروژه‌های بزرگ‌تر را افزایش خواهد داد.

یک رابطه جدید میان علم و توسعه

تفاهم‌نامه مشارکت‌های علمی توسعه پایدار بر یک اصل بنیادین بنا شده است: دانش زمانی به یک دارایی توسعه‌ای تبدیل می‌شود که بتواند تغییری قابل اندازه‌گیری ایجاد کند. پژوهش می‌تواند به راه‌حل تبدیل شود؛ راه‌حل در میدان آزموده شود؛ راه‌حل موفق به پروژه، فناوری یا کسب‌وکار برسد؛ کسب‌وکار سرمایه و بازار جذب کند؛ و ثروت ایجادشده دوباره در خدمت مردم، سرزمین و نسل بعدی توسعه قرار گیرد. دهکده مهر از دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، مراکز علمی و فناوری، شرکت‌های دانش‌بنیان، استادان، پژوهشگران و متخصصان دعوت می‌کند تا در شکل‌گیری این شبکه مشارکت کنند؛ شبکه‌ای که در آن دانش، میدان، مردم، سرمایه و بازار به یکدیگر متصل می‌شوند تا پژوهش از مقاله فراتر رود و به بخشی از فرایند ساخت آینده تبدیل شود.

از مسئله تا پژوهش، از پژوهش تا راه‌حل، از راه‌حل تا میدان و از میدان تا خلق ارزش پایدار.